परिचय

  • कार्यालयको नाम : महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय
  • ठेगाना : सिंहदरबार, काठमाडौं
  • इमेल : info@mowcsc.gov.np
  • वेभसाइट : gov.np

५. संक्षिप्त परिचय : "ग्रामीण महिलाका लागि उत्पादन ऋण व्यवस्था कार्यक्रम" को रुपमा आ.व. २०३९।०४० मा शुरु भएको महिला विकास अभियान कार्यक्रमहरुबाट प्राप्त उपलव्धी, अनुभव र समसामयिक आवश्यकताका आधारमा २०५२ असोज ६ गते " महिला तथा समाज कल्याण मन्त्रालय" को स्थापना भयो । महिला तथा समाजका विभिन्न वर्गको सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक सशक्तीकरण गर्दै दिगो शान्ति एवं विकासमा उनीहरुको भूमिकालाई सशक्त बनाउने कार्यमा संलग्न महिला तथा समाज कल्याण मन्त्रालयको नाम बालबालिकालाई अझ उच्च प्राथमिकता दिने हेतुले २०५७ मा मन्त्रालयको नाम परिवर्तन गरी "महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालय" नामाकरण गरियो ।

२०७५ सालबाट यस मन्त्रालयको नाम महिला, बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालय रहेको छ । मन्त्रालय अन्तर्गत महिला तथा बालबालिका विभाग, राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद, पशुपति वृद्धाश्रम, बाल सुधार गृह मकवानपुर, बालसुधार गृह रुपन्देही, बालसुधार गृह डोटी, बालसुधार गृह पर्सा, बाल कल्याण गृह रुपन्देही र मंगला सहाना दीर्घकालीन पुनर्स्थापना केन्द्र सिफल काठमाडौ रहेका छन् ।

नेपाल सरकार (कार्य विभाजन) नियमावली, २०७४ अनुसार महिला, बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालयको कार्यक्षेत्र :

  • महिला हक एवं सशक्तीकरण सम्बन्धी नीति, कानून र मापदण्ड;
  • अन्तरदेशीय धर्मपुत्र, धर्मपुत्री;
  • महिला हिंसा, मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण;
  • ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्ति सम्बन्धी;
  • महिला सशक्तीकरण तथा लैंगिक समानताका विषयमा अध्ययन अनुसन्धान;
  • बालबालिका, बाल कल्याण, उद्वार, पुनर्स्थापना र वृद्धाश्रम सम्बन्धी नीति, कानून र मापदण्ड;
  • गैरसरकारी संस्था सम्बन्धी नीति, कानून, मापदण्ड, नियमन र अनुगमन;
  • राष्ट्रिय महिला आयोग;
  • समाज कल्याण परिषद;
  • मन्त्रालय सम्बन्धी राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय संघसंस्थासँग सन्धि, सम्झौता, अभिसन्धि, सम्पर्क र समन्वय;
  • मन्त्रालय सम्बन्धी सार्वजनिक संस्थान, प्राधिकरण, समिति, प्रतिष्ठान, कम्पनी आदिको सञ्‍चालन र नियमन;

६. दूरदृष्टी :

१. लैंगिक समानतामूलक राष्ट्र (लैंगिक समानता तथा महिला सशक्तिकरण)

२. बाल अधिकार सुनिश्चि भएको बालमैत्री समाज (बालबालिका तथा किशोरकिशोरी)

३. ज्येष्ठ नागरिकको संरक्षण र नागरिकको संरक्षण र सम्मानित जीवनको प्रत्याभूति (ज्येष्ठ नागरिक)

४. अपाङ्गता भएका व्यक्तिको मार्यदित र आत्मनिर्भर जीवन (अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरु)

५. मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारमुक्त मार्यदित समाज (मानव बेचविखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण)

६. व्यावसायिक, जवाफदेही र पारदर्शी सामुदायिक तथा गैरसरकारी संघसंस्था (सामुदायिक र गैरसर)

७. लक्ष्य :

१. लैंगिक समानता तथा महिला सशक्तिकरण

महिलाको समान तथा अर्थपूर्ण सहभागिता सहित समानता कायम गर्ने ।

२. बालबालिका तथा किशोरकिशोरी

बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई सबै प्रकारको हिंसा, दुर्व्यवहार र शोषणबाट मुक्त गराउँदै उनीहरुको हक अधिकार संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गरी राष्ट्र निर्माण गर्न सक्ने योग्य र सक्षम नागरिकको रुपमा विकास गर्ने ।

३. ज्येष्ठ नागरिक :

ज्येष्ठ नागरिकको जीवन सम्मानित, सुरक्षित र व्यवस्थित बनाई उनीहरुको ज्ञान, सीप र अनुभवलाई राष्ट्रले समृद्धिका लागि उपयोग गर्ने ।

४. अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरु :

सेवा-सुविधा, साधन र स्रोतमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको पहुँच स्थापित गरी सामाजिक आर्थिक सशक्तीकरण गर्दै सम्मानपूर्वक  जीवनयापनको वातावरण सिर्जना गर्ने ।

५. मानव बेचविखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण :

मानव वेचविखन तथा ओसार-पसारको जोखिममा रहेका समूह/समुदायको सामाजिक-आर्थिक रुपान्तरण गर्ने ।

६. सामुदायिक र गैरसरकारी संस्था :

राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरुलाई मर्यादित, पारदर्शी र व्यवस्थित रुपमा परिचालन गर्दै सामाजिक तथा आर्थिक विकास गर्ने ।

८. उद्देश्य :

अ. लैंगिक समानता तथा महिला सशक्तिकरण

लैंगिक उत्तरदायी शासन व्यवस्थालाई संस्थागत गर्दै महिलाको सम्मानित जीवनयापनको वातावरण सुनिश्चित गर्नु ।

महिला विरुद्ध हुने सवै प्रकारका भेदभाव हिंसा र शोषणको अन्त्य गर्नु ।

आर्थिक समृद्धि र दिगो विकासका लागि महिलाको समान अग्रसरता र नेतृत्वदायी भूमिका स्थापित गर्दै स्रोत, साधन, अवसर तथा लाभमा महिलाको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु ।

आ. बालबालिका तथा किशोरकिशोरी

बालबालिका तथा किशोरकिशोरीको अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु ।

बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमैत्री वातावरण सिर्जना गर्नु ।

बालबालिका तथा कोशोरकिशोरी विरुद्ध हुने शारीरिक र मानसिक लगायत सवै प्रकारका हिंसा, विभेद, दुर्व्यवहार, शोषण र उपेक्षाको अन्त्य गर्नु ।

इ. ज्येष्ठ नागरिक

पारिवारिक, आर्थिक र कानूनी संरक्षणको माध्यमबाट ज्येष्ठ नागरिकको हक अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु ।

ज्येष्ठ नागरिकलाई आवश्यक सेवा सुविधा उपलब्ध गराउनु ।

ज्येष्ठ नागरिकले आर्जन गरेको ज्ञान, सीप र अनुभवलाई आर्थिक-सामाजिक रुपान्तरण र विकासमा उपयोग गर्नु ।

ई. अपाङ्गता भएका व्यक्ति

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको आर्थिक तथा सामाजिक सशक्तिकरण गर्नु ।

सवै प्रकारका अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहज जीवनयापनको लागि पुनर्स्थापना, स्वास्थ्योपचार र सहायक सामग्रीको व्यवस्था गर्नु ।

भौतिक संरचना, यातायात, सेवा सुविधा, साधन स्रोत तथा संचार र प्रविधिमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नु ।

उ. मानवबेचविखन तथा ओसारपसार

मानव बेचविखन तथा ओसारपसारको जोखिममा रहेका समूह/समुदायको आर्थिक/सामाजिक सशक्तिकरण गर्नु ।

निरोधात्मक अभियान मार्फत मानव बेचविखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण  गर्नु ।

मानव बेचविखन तथा ओसारपसारबाट पीडित तथा प्रभावितको उद्धार, संरक्षण, न्यायमा पहुँच र पुनर्स्थापनाका सेवालाई प्रभावकारी बनाउनु ।

ऊ. सामुदायिक र गैरसरकारी संस्था

राष्ट्रिय प्राथमिकताको क्षेत्रमा संघ संस्थाको परिचालन, व्यवस्थापन र नियमन गर्नु ।

राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरुबाट प्राप्त हुने स्रोतको उपयोगलाई जवाफदेही र पारदर्शी वनाउँदै मुलुकको सामाजिक तथा आर्थिक विकास गर्नु ।

९.१. केन्द्रीय निकायहरुको मुख्य कार्यहरु

९.२. नेपाल सरकार (कार्यविभाजन) नियमावली बमोजिम मन्त्रालयहरुको कार्य विभागजन (मन्त्रालयको हकमा)

नेपाल सरकार (कार्यविभाजन) नियमावली, बमोजिम यस मन्त्रालयले सम्पादन गर्नुपर्ने कार्यहरु देहायअनुसार रहेका छन् ।

  • महिला हक एवं सशक्तीकरण सम्बन्धी नीति, कानून र मापदण्ड
  • अन्तरदेशीय धर्मपुत्र, धर्मपुत्री
  • महिला हिंसा, मानव बेचविखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण
  • ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्ति सम्बन्धी
  • महिला सशक्तिकरण तथा लैंगिक समानताका विषयमा अध्ययन, अनुसन्धान
  • लैंगिक हिंसासम्बन्धी निरोधात्मक र पुनर्स्थपना सम्बन्धी नीति, कानून र मापदण्ड
  • बालबालिका, बालकल्याण, उद्धार, पुनर्स्थापना र बृद्धाश्रम सम्बन्धी नीति, कानून र मापदण्ड